ما قبل ان دالست بر حذف فعل آن و تقدير اينست كه ( وسع دينكم توسعة ملة ابيكم ابراهيم ) يعنى حقتعالى توسيع كرد دين شما را مانند موسع گردانيدن كيش پدر شما كه ابراهيم است و تضييق و تنك گيرى نكرد در آن همچون كه با بنى اسرائيل كرده و يا آنكه منصوبست بر اغراء و اختصاص كقولك ( الحمد للَّه الحميد اعنى بالدين ملة ابيكم ابراهيم ) يعنى ميخواهم بدين مذكور كه حرج در او منتفى است ملت پدر شما را كه ابراهيم است و يا منصوبست به ( اتبعوا و الزموا ) يعنى پيروى كنيد و لازم خود گردانيد ملت ابراهيم را و چون عرب از ذرية ابراهيم ع بودند چه ايشان از نسل اسمعيلاند هم چنان كه اكثر عجم از نسل اسحقاند از اين جهت ابراهيم را پدر ايشان خواند و يا به جهت آنكه حرمة او بر مسلمين مثل حرمت والد است بر ولد كما قال اللَّه وَأَزْواجُه أُمَّهاتُهُمْ و يا آنكه پدر پيغمبر ما است ص و آن حضرت در حكم پدر است و پدر پدر حكم پدر دارد و ابوة پيغمبر ما نسبت بامت به آن اعتبار است كه وى سبب حيات ابديه ايشانست و منشأ وجود ايشان بر وجه معتد به در آخرت و مراد از ملة ابراهيم احكام شريعت او است كه موافق شريعت پيغمبر ما است چه رسول ص بشرع هيچ پيغمبر متعبد نبوده و ذكر ملت وى را به جهت آن فرمود تا همهء مردمان به اين شريعت راغب شوند و مخالفت نكنند و چه طباع بموافقت آثار ابا و اجداد مايلند * ( هُوَ ) * خداى مستحق پرستش * ( سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ ) * نام نهاد شما را مسلمانان * ( مِنْ قَبْلُ ) * پيش از قرآن در كتب منزله * ( وَفِي هذا ) * و در قرآن نيز و گويند ضمير راجع بابراهيم است و معنى اينكه ابراهيم شما را مسلمانان نام نهاد در زمان خود و در اين زمان نيز شما را به سمت اسلام ياد فرمود چه در قرآن مذكور است كه ابراهيم گفته كه ( و من ذريتنا امة مسلمة لك ) و گويند فى هذا در اين تقدير است كه ( فى هذا القرآن بيان تسميه اباكم ) يعنى در اين قرآن بيان نام نهادن ابراهيم است شما را بمسلمين و ذكر اينكه شما را به اين اسم خوانده پس ملازم دين او باشيد كه اسلام است و قوله * ( لِيَكُونَ الرَّسُولُ ) * متعلقست بسميكم يعنى خداى ابراهيم شما را مسلمان خوانده و به اين نام بزرگوار تسميه فرموده تا باشد پيغمبر يعنى محمد ص در روز قيامت * ( شَهِيداً عَلَيْكُمْ ) * گواه بر شما به آن كه تبليغ شما نموده و شهادت او مقبول باشد نزد خدا به جهت عصمت وى و يا گواه باشد بر شما بقبول دعوت و متابعت ملت خليل يعنى بعد از تبليغ گواهى دهد بر شما بر آن كه از شما كه اطاعت و انقياد نموده و كدام عصيان ورزيده و قبول آن نكرده * ( وَتَكُونُوا شُهَداءَ ) * و تا باشيد شما گواهان * ( عَلَى النَّاسِ ) * بر مردمان برسانيدن انبيا دعوت حق را بايشان يعنى چون پيغمبر بايمان و اطاعت شما گواهى داده و تعديل شما نموده پس گواهى خواهند داد از روى عدالت بر امم ماضيه به آنكه رسل تبليغ دعوت و رسالت